Het is soms mogelijk om de bestaande situatie te verbeteren met voor de hand liggende huisraad. Het toepassen van speciale akoestische hulpmiddelen kan voor het aanpakken van specifieke problemen soms een betere oplossing bieden. Voor een volledige beheersing van de akoestische omgeving moet men zeker wel werken met hulpmiddelen waarvan het effect op voorhand vaststaat, zoals produkten waarvan de absorptiewaarden door de fabrikant worden verstrekt of specifieke diffuserpanelen.

Akoestiek wordt door veel mensen als een schimmige wetenschap gezien, waarvan het nut niettemin vaststaat. Toch is akoestiek in de grond eenvoudiger dan u misschien denkt! Het is namelijk niet zo dat je in elke nieuwe ruimte ook steeds weer nieuwe akoestische problemen tegenkomt. In de akoestiek onderscheidt men een vijftal fundamentele aspecten en die worden in ELKE ruimte aangetroffen in de een of andere mengvorm. Uniek aan elke ruimte is dus die mengvorm, maar niet de problemen zelf! De adviseur of degeen die de akoestiek zelf ter hand kan nemen zal allereerst trachten om een inschatting te maken van de aard van de akoestische infrastructuur op grond van zijn kennis omtrent die fundamentele aspecten. De nagalmtijd is hiervan wellicht de bekendste.

Deze verhandeling opent allereerst met een korte opsomming van de meest voorkomende akoestische problemen in de luisteromgeving, alsmede hoe zij in principe gecorrigeerd zouden kunnen worden.



De Meest Voorkomende Akoestische Belemmeringen
en hun Principiële Behandeling

1. Onbehandelde parallelle oppervlakken:
Flutter Echo
Waarschijnlijk is het meest voorkomende en meest funeste ruimteprobleem dat van de onbehandelde, recht tegenover elkaar liggende en akoestisch harde, vlakke wandoppervlakken. Als twee van dergelijke wandoppervlakken parallel tegenover elkaar liggen zal onvermijdelijk "flutter echo" optreden (onder andere).
Flutter echo is een kort, scherp en 'ketsend' geluid, dat hoorbaar naijlt nadat het directe geluid is uitgedoofd. Als u ooit in een lege, ongemeubileerde ruimte of in een badkamer op verschillende manieren in uw handen heeft geklapt, heeft u flutterecho's gehoord. Het verschijnsel klinkt als een gemene, enigszins galmende, korte echo die nog in de lucht blijft hangen nadat de klap is uitgestorven -- in feite is flutter een extreem lange nagalmtijd binnen een extreem klein frequentiegebiedje.

Flutter-echo is dus de periodieke herhaling van een ongecontroleerde reflectie tussen twee akoestisch harde en parallelle oppervlakken, zoals de twee tegenover elkaar liggende zijwanden van een ruimte. Over heel het oppervlak van die wanden zal eenzelfde toon weerkaatsen, plus diens boventonen. Denk maar eens aan twee spiegels die tegenover elkaar worden geplaatst terwijl u er zelf tussen plaatsneemt. Deze reflectie kaatst oneindig vaak heen en weer tussen de twee spiegels en roept de zo illusie op van een zich tot in het oneindige uitstrekkende afstand. Flutter kan de kracht en detaillering van transiënten en hun verval doen vervagen in een mist van harde, metalige nagalm. Dit metalige en harde karakter kan bovendien nog eens opgelegd worden aan de weergave van het hogere middengebied en de treble -- berucht zijn vrouwenstemmen, strijkers, gitaren en blazers die allemaal van precies hetzelfde glazige randje voorzien worden.

Probeer, voor het herkennen van het verschijnsel, eerst eens in uw handen te klappen in de verschillende kamers van uw huis — met name ook in de badkamer of de hal — en ga vervolgens na of deze duidelijk herkenbare flutterecho's eveneens in de luisterruimte kunnen worden gehoord, al of niet in een afgezwakte vorm. Als de luisterruimte ook maar iets van dit soort galmende of metalige echo's laat horen — en dat zal zij doen als er onbehandelde muren tegenover elkaar staan — dan dient u dit probleem te corrigeren, aangezien het een behoorlijk fundamenteel aspect is van de akoestische optimalisatie. In het hiervoor omschreven geval legt flutter werkelijk een signatuur over een groot gedeelte van het middengebied en het hoog en precies daarmee houdt de akoestiek zich bezig: met het opheffen van dergelijke signaturen.

Flutterecho is op meerdere manieren te vermijden of op te lossen.

1. Stel vast welke muren reflecterend zijn en parallel lopen en bedek tenminste één van de twee oppervlakken met absorberend en/of verstrooiend materiaal. Het belang van het handhaven van symmetrie in de gehele weergeefketen is hiermee in tegenspraak. Toch hoeft het bedekken van slechts één zijwand toch niet tot onacceptabele afwijkingen in de symmetrie leiden, indien het toegepaste materiaal voldoet aan de vereiste dat het verder geen smalbandige absorptie van betekenis mag hebben (dus absorptie binnen een beperkt frequentiegebied), maar juist breedbandig minimaal moet kunnen absorberen. Door in elk geval bij één van de twee wanden reflecties onmogelijk of moeilijk te maken, wordt voorkomen dat de reflecties tot in het 'oneindige' doorgaan en de vicieuze cirkel wordt zo doorbroken. Een commercieel produkt is "Texaa Vibrasto"; een schuimlaagje met hier overheen een zichtafwerking van textiel. Het is een prachtig wandbekleding maar is behoorlijk aan de prijs (vanaf 50 euro per vierkante meter. Een goedkoop alternatief zou wandbespanning met heel dunne gekleurde vitragestof kunnen zijn met hierachter op strategische plaatsen noppenschuim.
2. Noppenschuim is verkrijgbaar in de bouwmarkt en is uitstekend geschikt om mee te experimenteren. Door halve vellen schuim op strategische plaatsen langs de wanden op te hangen is het mogelijk om met 4 tot 6 goed geplaatste vellen schuim flutter echo volledig te elimineren. Zaak is wel dat experimenteel vastgesteld wordt wat hiervoor de beste plaatsen zijn.
3. Een ander geschikt materiaal is jute, of het goedkopere kaasdoek.
4. In plaats van voor absorptie zou men ook kunnen kiezen voor diffusie van het frequentiegebied waarin flutter echo zich bevindt. Hierbij moet u denken aan zelf te bouwen zeer ondiepe diffuserpanelen of het kant-en-klaar aankopen van dergelijke panelen of massieve diffuserprofielen. Klik HIER voor meer informatie over deze oplossing.

Met welke oplossingen u ook wilt experimenteren, beheersing van flutterecho is van groot belang vanwege de ongewenste signatuur die het aan de muzikale presentatie kan opleggen. Tegelijkertijd is het ook zo'n beetje het gemakkelijkst te beheersen akoestische probleem.


naar boven

2. Ongecontroleerde reflecties van vloer,
zijwanden en plafond.
Het is in de meeste gevallen onvermijdelijk dat de luidsprekers dichtbij de vloer en de zijwanden zullen worden opgesteld. Het geluid van de luidsprekers bereikt de luisteraar voor een deel direct, maar wordt tevens gereflecteerd (het indirecte geluid) via de zijmuren, de vloer en het plafond, alvorens op de luisterplaats aan te komen.

Dergelijke "zijreflecties" bestaan uit het eigenlijke muzieksignaal, dat in de tijd wordt vertraagd, in timbre wordt gekleurd en ruimtelijk gewijzigd wordt gepositioneerd ten opzichte van het directe geluid. Al deze factoren kunnen zowel op zichzelf als samen de geluidskwaliteit sterk verminderen. Bovendien is er een voortdurende (frequentie-afhankelijke) wisselwerking tussen de vloer- en zijreflecties enerzijds en het direct door de luidsprekers afgestraalde geluid anderzijds, hetgeen de klankbalans van de muziek voortdurend aantast in wisselende mate.
Bovenstaande figuur toont schematisch op welke wijze het geluid, dat op de luisterplaats wordt gehoord, in feite een combinatie van direct en indirect (gereflecteerd) geluid is. In het schema wordt de zgn. eerste reflectie (van de zijwanden) weergegeven. Vele reflecties zullen pas na weerkaatsing door twee of meer oppervlakken bij de luisterplaats aankomen: meer van alle bovenstaande negatieve kenmerken kunnen en zullen in zekere mate het gevolg zijn. Met deze 'tweede, derde en zelfs tiende reflecties' erbij ontstaat al gauw en bovendien in drie dimensies een wilde mengeling van ongecontroleerde reflecties, die samen met het directe geluid op de luisterplaats hoorbaar worden.

Zijreflecties kleuren de klankbalans van de muziek op een drietal manieren.

1. Ten eerste is de buiten de luisteras optredende frequentiekarakteristiek van nagenoeg alle luidsprekers ('off-axis karakteristiek') beduidend minder recht (vlak en correct) dan die welke op de luisteras wordt gemeten ('on-axis'). Het geluid dat naar bezijden toe door de luidsprekers wordt afgestraald (en middels reflectie via de zijwand op de luisterplaats terechtkomt) kan van huis uit al behept zijn met flinke pieken en dalen in de frequentiekarakteristiek.
   
2. Ten tweede zullen de akoestische kenmerken van de zijwanden het weerkaatste geluid nog verder kleuren. Als deze wanden bijvoorbeeld hoge frequenties absorberen, maar niet of nauwelijk de middenfrequenties aanpakken, dan zullen de reflecties met heel wat minder treble-informatie bij de luisteraar aankomen.
   
3. Tenslotte, als direct en indirect geluid samenvallen hoort de luisteraar een combinatie van het directe geluid dat van de luidspreker afkomstig is en een licht vertraagde en gekleurde versie daarvan die door de zijwanden wordt weerkaatst. De tijdvertraging wordt veroorzaakt doordat het gereflecteerde geluid een iets langere weg aflegt tussen geluidsbron en luisteraar als het directe geluid, zoals de figuur ook laat zien. Omdat geluid zich met een snelheid van 344m/s voortplant in de vrije lucht kunnen we gemakkelijk de vertraging uitrekenen. Als de verlenging van de afgelegde weg voor het gereflecteerde geluid in bovenstaande figuur bijvoorbeeld 1m. zou zijn, dan zal dit geluid 34,4ms (milliseconden) na het directe geluid arriveren op de luisterplaats.
   Het gevolg hiervan is een verschijnsel dat het kamfiltereffect wordt genoemd, een opeenvolging van steile pieken en dalen in de frequentiekarakteristiek die sterke gelijkenis vertoon met een kam. Dit effect is het gevolg van opbouwende en afbrekende interferentie tussen de directe en de indirecte geluiden. Het faseverschil (of looptijdsverschil) tussen de twee geluidssignalen veroorzaakt uitdoving bij bepaalde frequenties en versterking bij andere, hetgeen uiteindelijk wordt bepaald door het lengteverschil van de door direct en indirect geluid afgelegde wegen tot de luisterplaats.

Deze drie aspecten zullen onvermijdelijk een gemêleerde vorm van kleuring opleggen aan de weergave zoals deze op de luisterpositie wordt gehoord. Het gevolg is daarom een geluid met een behoorlijk gewijzigde klankbalans ten opzichte van het direct door de luidsprekers afgestraalde geluid. Zijreflecties vormen één oorzaak voor het feit dat dezelfde luidspreker behoorlijk verschillend kan klinken in verschillende ruimtes.

Maar zijreflecties zullen niet alleen maar de spectrale balans (het tijdsdomein) verschuiven en/of veranderen, maar eveneens een precieze (instrumenten)plaatsing in het gereproduceerde geluidsbeeld teniet doen. Deze coherente reflecties presenteren 'virtuele' (schijnbare) afbeeldingen van het signaal van de luidsprekers, die ergens langs de zijmuur verschijnen. Hoewel een zekere mate van willekeurige zijreflectie een gevoel van ruimtelijkheid en afmeting toevoegt aan de presentatie, zullen sterke coherente reflecties de schijnbare afstand tussen de luidsprekers doen toenemen. Dit versmeert het ruimtelijke onderscheid tussen de individuele beelden en maakt het geluidsbeeld minder scherp gestoken en precies.

Geluid weerkaatst uiteraard ook via de vloer en het plafond naar de luisterpositie toe. Vloerreflecties hebben de neiging om de energie in het middelste basgebied te reduceren en maken de presentatie dus een klein beetje slanker. Het plafond heeft in de meeste gevallen wat minder invloed op het geluid dan de zijwanden, vanwege de grotere afstand die het via het plafond gereflecteerde geluid moet afleggen t.o.v. die van de zijreflecties. Merk tevens op dat het geluid van dipolaire luidsprekers, die doorgaans zeer weinig energie richting plafond afstralen, minder beïnvloed wordt door plafondreflecties dan bij conventionele (puntbron) luidsprekers het geval is. Een in hoogte aflopend plafond kan een voordeel zijn voor conventionele luidsprekers, als deze tenminste vanaf het hoogste gedeelte naar het laagste deel stralen, waar dus de luisterplaats zal zijn. De hellingshoek van het plafond (tenminste 1m. aflopend per 10m. lengte) heeft de neiging om plafondreflecties van de luisterplaats weg te leiden. Als de voorgestelde posities zouden worden omgedraaid worden deze reflecties dus nog eens extra naar de luisterplaats toe gericht! Dat is dan ook niet de bedoeling.

Het behandelen van zijreflecties -- de basis van reflectiebeheersing -- is in essentie redelijk eenvoudig: breng simpelweg een absorberend en/of verstrooiend materiaal aan op de zijmuren tussen de luidsprekers en de luisterplaats. De foto's hierboven en onder laten beide exponenten zien.

Vloerreflecties zijn wat gemakkelijker te behandelen: kamerbreed tapijt of een voldoende groot kleed over een 'kale' vloer zullen de meeste reflecties afdoende reduceren en de nadelige effecten ervan terugdringen. Lage frequenties worden natuurlijk niet door een tapijt of kleed geabsorbeerd, hetgeen kan leiden tot uitdovingsverschijnselen van het geluid van de middelste basregionen als gevolg van interferentie tussen de directe en de indirecte geluidsgolf. Dit is het zogenoemde "Allison-Effect", vernoemd naar de luidsprekerontwerper die voor het eerst over dit fenomeen publiceerde.
Interessant genoeg kan het type kleed of vloerbedekking tussen de luisterplaats en de luidsprekers een niet altijd voorspelbare positieve of juist negatieve uitwerking teweegbrengen. Een wollen kleed of vloerbedekking zorgt voor een natuurlijkere klankbalans dan een synthetisch tapijt of kleed. Dat komt omdat de wolvezels allemaal iets verschillende lengtes, diktes en dichtheden hebben, waardoor ze ook allemaal een (zij het dan minimaal) andere frequentie absorberen. Synthetische materialen absorberen daarentegen slechts over een veel smaller frequentiegebied, aangezien het is samengesteld uit allemaal identiek gevormde en gestructureerde vezels van gelijke lengte. Natuurlijke materialen zijn daarom te verkiezen boven synthetische materialen als meer breedbandige akoestische eigenschappen noodzakelijk zijn. En tenzij u zelf actief aan het meten gaat in de ruimte, is een zo breedbandig mogelijke aanpak altijd te prefereren boven maatregelen die smalbandige absorptie met zich meebrengen.

Een goede algemene gedachte voor uw akoestische overwegingen (zonder sterk professionele of wetenschappelijke achtergrond) is zonder meer variatie!!! Hoe meer verschillende natuurproducten in de luisterruimte verwerkt zijn — zowel in de constructie als in de aankleding en inrichting ervan — des te breder de van nature aanwezige absorptie in deze ruimte zal zijn. Deze strategie kan, mits goed doordacht, in goed gedimensioneerde ruimtes al voor een behoorlijk evenwichtige nagalmtijd zorgen in alles behalve het frequentiegebied onder 300Hz. Voor effectieve absorptie van frequenties onder 300Hz (feitelijk resonanties en staande golven dus) zijn meestal aanvullende maatregelen nodig.

Zijreflecties dienen dus ofwel te worden geabsorbeerd, ofwel te worden verstrooid, ofwel te worden aangepakt middels een combinatiemethode die we gemakshalve 'abfusie' zouden kunnen noemen. Diffusie verandert de enkele, directe geluidsgolf die op de muur valt in vele golfjes van lagere amplitude (geluidssterkte), die in de tijd worden verspreid en in verschillende richtingen worden verstrooid.
Zie de onderstaande figuur voor een schematische voorstelling van deze processen. In alles wat met akoestische aanpassing van doen heeft spelen onderstaande beginselen een cruciale rol.

Diffusie kan verkregen worden middels diffuserpanelen. Klik hier voor meer leesvoer over zelfbouw-diffuserpanelen.

Elk onregelmatig gevormd oppervlak is in principe een diffuser. Een boekenkast tegen de muur achter de luisterplaats kan een prima diffusor zijn, indien de boeken daarin zodanig gerangschikt worden dat hun ruggen op verschillende afstanden uitsteken. Ook een cylindrisch object is in zekere mate een diffuser. De reflectieve zijde op elke Budget Tube een tube tot een niet al te breedbandige diffuser en een zeer breedbandige absorber tegelijkertijd -- een abfuser eigenlijk.

Een alternatief voor diffusie van zijreflecties is om ze (bovendien ook) te absorberen met geschikte hulpmiddelen. De producten die verderop worden beschreven werken daarvoor uitstekend, maar volledige absorptie van de zijreflecties met een 'krachtig' schuimmateriaal kan het ruimtebeeld levenloos en saai maken, alsmede de schijnbare afmetingen van de presentatie ineen doen krimpen. Aangezien absorptie van lage frequenties niet met de in de DHZ-zaak verkrijgbare schuimmaterialen mogelijk is kan de ruimte bovendien een erg zwaar laagfundament lijken te krijgen vanwege de sterke absorptie van het middengebied en/of de treble door het absorberende schuim of de akoestische tegels en de afwezigheid van voldoende laag- en laagmiddenabsorptie.

Er is soms verschil van mening binnen de high-end gemeenschap met betrekking tot het absorberen of verstrooien van reflecties. Voorstanders van diffusie voeren aan dat de gereflecteerde geluidsenergie op zichzelf niet verkeerd is, mits de directe (coherente) geluidsgolf omgezet wordt in vele (willekeurige) reflecties met lagere amplitude. De spreiding van reflecties en tijdsduur ervan dragen aldus bij aan de ruimtelijkheid en luchtigheid van de presentatie.

Voorstanders van absorberende maatregelen betogen daarentegen dat alle reflecties die binnen 20ms (milliseconden) na het directe geluid op de luisterplaats hoorbaar worden, het signaal uit de luidsprekers aantasten. De meeste controlekamers van opnamestudio's worden ontworpen rondom een reflectie-arme zone (RFZ = reflection free zone) waarin de technicus zich bevindt, zodat hij of zij alleen maar het directe geluid van de studiomonitoren hoort.
Mijn persoonlijke ervaringen neigen ertoe om in principe diffusie van zijreflecties te verkiezen boven absorptie ervan. Het is naar mijn mening ook beter om (1D-)diffusie te verkiezen boven absorptie op de wand achter de luisterplaats. Diffusers tegen de muur achter de luidsprekers maken een luchtig, ruim en goed geplaatst stereobeeld mogelijk en betrekken het gebied rondom en achter de luisteraar actiever bij het totale geluidsbeeld (achter-ambiance komt tot leven). Er is echter 1 voorwaarde om nadrukkelijk diffusie te verkiezen: de algehele nagalmtijd van de ruimte. Wanneer deze voldoende kort is (0,3 - 0,7s) is diffusie een reële optie. Diffusie voegt doorgaans selectieve absorptie toe, dus de ruimte zal van zichzelf al een correcte nagalmtijd moeten hebben om diffusie tot een echt succes te maken. Ofwel: diffusie in een galmende kamer zal wel nut hebben, maar niet het fundamentele probleem van nagalmbeheersing kunnen oplossen dat feitelijk in dit stadium belangrijker is!


naar boven

Een uitstekend licht, flexibel en modulair produkt voor het beheersen van zijreflecties is de 30cm budget tube (links). Dit is een maximaal 130cm lange cylindrische 'koker' met een absorberende en een reflecterende -- en door de vorm tevens verstrooiende -- zijde.
Klik hier als u meer wilt weten over tubes.

Tussen absorptie en diffusie wordt gekozen door het draaien van de buis. Wanneer een tube tegen de zijmuur wordt opgesteld, met de reflecterende zijde naar de achterzijde van de kamer gericht (dus langs de muur naar achter de luisteraar), zal de absorberende zijde voorkomen dat de eerste reflectie de luisteraar direct bereikt.

Een deel van de energie die de zijmuur bereikt wordt gereflecteerd naar de (verstrooiende) achterzijde van de Tube. Het grootste deel van de energie wordt echter geabsorbeerd, terwijl een klein gedeelte voorts alsnog wordt afgestaan — vertraagd in de tijd, verzwakt in sterkte en verstrooid. Dit komt aardig in de buurt zoals we het zouden willen.

Merk op dat het niet nodig is om de gehele zijmuur plus de tegenover liggende zijmuur van de luisterruimte te behandelen; de reflecties komen namelijk vanuit een betrekkelijk klein gebied op de zijmuur. Bij midden- en hoge frequenties gedragen geluidsgolven zich min of meer als lichtstralen. Zodoende kunnen we het afgelegde traject van de reflecties volgen en op precies de juiste plaats op de zijmuur de noodzakelijke maatregelen nemen. Want, net zoals voor lichtenergie, zal de hoek van inval gelijk zijn aan de hoek van weerkaatsing voor de op de zijmuur vallende geluidsgolven. Dat betekent dus dat de hoek waarmee de geluidsgolf de muur raakt dezelfde is als waarmee deze weer van de muur wegkaatst.

De techniek voor het opsporen van de zijreflecties wordt getoond in bovenstaande tekening.
Breng allereerst een strook aluminiumfolie aan op de zijmuur tussen de luidsprekers en de luisteraar, zo ongeveer op de correcte luisterhoogte. Zet vervolgens twee lichtbronnen (gewone open 'peertjes' zonder kap) zo exact mogelijk neer op de plaats waar de luidsprekers normaal gesproken staan opgesteld, eveneens op oorhoogte. Als u nu in de luisterstoel plaatsneemt zult u de beide lampen weerspiegeld zien op de strook folie. Dat zijn dan precies de plekken waarop de akoestische behandeling van de eerste reflectie moet plaatsvinden. Op die plaats kan dan bijvoorbeeld voornoemde 30cm Tube goede diensten doen, maar ook de eerder besproken diffuserpanelen. U moet dit proces natuurlijk ook voor de linker zijmuur herhalen, maar als de luisterruimte symmetrisch is en de luisterplaats zich op het midden bevindt, kunnen de aan de rechterkant gevonden waarden worden overgebracht naar links. Voor het behouden van akoestische symmetrie behoren beide zijwanden in elk geval een gelijke behandeling te krijgen!!! Het alles overstijgende belang van symmetrie in de gehele weergeefketen wordt uitvoerig behandeld in een gelijknamige verhandeling over dit onderwerp.

Behandeling van de eerste zijreflecties van beide luidspreker op beide zijmuren komt de ruimtelijke afbeelding zeer ten goede. De rechter zijmuur zal immers geluid weerkaatsen dat van beide luidsprekers afkomstig is, zoals bovenstaande figuur schematisch toont. Vooral de reflectie van het signaal van de linkse luidspreker op de rechtse zijmuur zal correcte plaatsing verstoren en de breedte van het geluidsbeeld doen krimpen. Deze reflectie kan beschouwd worden als "akoestische overspraak"; en we willen niet dat informatie uit het linker geluidskanaal via de zijmuur bij het rechteroor aankomt.
Merk hierbij op dat de positie van het akoestisch hulpmiddel van invloed is op het 'werkgebied' ervan: plaatsing verder van de zijmuur creëert een groter schijnbaar oppervlak dan plaatsing direct tegen de muur. Deze afstand tussen het hulpmiddel en de muur werpt een akoestische schaduw op de muur, waardoor het absorberende of verstrooiende oppervlak groter wordt dan de feitelijke oppervlakte van het hulpmiddel.

Deze techniek met alufolie kan verder voor de gehele luisterruimte worden toegepast. Als u een strook folie aanbrengt rondom de gehele ruimte zal elk punt waar een weerspiegeling van de lichtbron zichtbaar wordt (uiteraard gezien vanaf de luisterplaats) eveneens een reflectiepunt zijn voor het geluid. Aanvullende absorberende of verstrooiende vlakken kunnen dan op deze plaatsen worden aangebracht voor een verregaande beheersing van de reflecties.

Een snellere methode is die waarbij u weer zelf plaatsneemt in de luisterstoel en een ander persoon een spiegel langs de muren laat bewegen — dit in plaats van alumiumfolie. De luidsprekers kunnen gewoon blijven staan — een lichtbron is niet absoluut noodzakelijk — en de punten waarop u de luidsprekerunits in de spiegel weerkaatst ziet zijn uiteraard weer de te behandelen gebieden op de muur. Het is voor een stabiele en correcte weergave dus onontbeerlijk dat u iets doet aan de schadelijke gevolgen van zijreflecties en reflecties in het algemeen. U begrijpt ook dat de weerspiegeling van de luidsprekerunits in een spiegel die tegen het plafond wordt gehouden feitelijk dezelfde aandacht vereist als die van de zijmuren. Boekenkasten, kleden en gordijnen zijn altijd beter dan kale muren, maar er bestaat geen vervanging voor een meer professionele en berekenende aanpak, waarin een op voorhand gesteld doel voorspelbaar kan worden gerealiseerd.



3. Zware, trage en/of boemende basweergave
Zware en trage basweergave, soms zelfs te omschrijven als boemend, modderig of onbeheerst, is een vaak voorkomende algemene afwijking in vele luisterruimtes. Er kunnen meerdere oorzaken voor dit verschijnsel zijn, variërend van de overbekende (en reeds uitgebreid besproken) onzorgvuldige of foute luidsprekeropstelling tot gebrekkige kwaliteit van de luidsprekers zelf. Het kan ook te maken hebben met ontoereikend absorptie van lage tonen in de ruimte als gevolg van een overwegend betonnen constructie, in de meeste gevallen gecombineerd met slechte afmetingsverhoudingen van die ruimte, waardoor ruimteresonanties of staande golven zeer onevenwichtig worden aangesproken. Ook de keuze van de luisterplaats zelf kan de oorzaak zijn van een 'opgeblazen' basweergave. Tenslotte kunnen er ook nog factoren verantwoordelijk zijn die niets met akoestiek of opstelling van doen hebben, maar terug te voeren zijn op problemen met de hardware.

Als een zware en trage basweergave, ondanks correcte luidspreker- en luisterstoelopstelling en dito nagalmtijd in het laag blijft voortduren kunt u misschien aanschaf van andere luidsprekers overwegen — luidsprekers met een onderste grensfrequentie (resonantiefrequentie) die ietwat hoger ligt dan de fundamentele ruimteresonantie van de ruimte. Als de basweergave echter behoorlijk is rechtgetrokken als gevolg van optimalisatie van opstelling van luidsprekers en fysieke opstelling en aansluiting van de geluidsapparatuur en u wilt uw luidsprekers behouden, dan loont het de moeite om laagfrequent breedbandabsorbers (tubes) of resonators (afgestemde basstraps en paneelabsorbers) toe te passen. Deze kunnen de presentatie slanker, compacter en gedefinieerder maken, doordat zij laagfrequentie energie 'opzuigen'.

Passieve laagfrequent absorbers zetten akoestische energie simpelweg om in iets anders — meestal warmte in een vezelachtig dempmateriaal. Dergelijke absorbers kunnen kant-en-klaar worden aangeschaft in de vorm van basstraps in allerlei formaten en resonantiefrequenties, maar kunnen ook zelf worden gemaakt uit gewone bouwmaterialen, mits voldoende fysieke ruimte kan worden ingeruimd hiervoor. Dergelijke elementen kunnen zowel in de bestaande ruimte worden 'ingebouwd' of als verplaatsbaar accessoire worden uitgevoerd. Bijgaande foto toont lattenabsorbers tegen de wand en gebogen paneelabsorbers tegen het plafond.
Klik hier om naar de pagina over de specifieke hulpmiddelen voor nagalmbeheersing te gaan.

Hier dient benadrukt te worden dat correcte luidsprekerkplaatsing de gemakkelijkste, meest primaire en doeltreffende techniek is voor het terugbrengen van het gewicht of de traagheid van de basweergave. Bovenstaande akoestische maatregelen zouden daarom pas genomen moeten worden nadat tot het uiterste is gegaan bij het zoeken van de meest optimale positie van uw luidsprekers en de luisterstoel.

4. Reflecterende Objecten in de buurt
van de Luidsprekers
Reflecterende objecten in de buurt van de luidsprekers, zoals audioracks, subwoofers of meubels tussen de luidsprekers en zelfs eindversterkers op de vloer, kunnen tot een verminderde plaatsingsscherpte en diepte leiden. Uiteraard is er een verband tussen de grootte van het object en diens invloed op het geluid.
De beste oplossing is het verplaatsen van het bewuste object. Voor de beste muzikale prestaties is het evenmin aan te raden om een televisietoestel of -scherm tussen de luidsprekers in te plaatsen; nog een paar jaar dan hebben we allemaal vast een vlak scherm... Plaatsing en geluidsbeeld worden aangetast als gevolg van een groot, reflecterend stuk glas in de buurt van de luidsprekers. Na dit te hebben gezegd zijn er echter nog wel enkele tips en trucs die kunnen worden toegepast, teneinde het verwoestende effect van een televisiescherm op de weergavekwaliteit van de muziek enigszins te verzachten. Maar als het effect van het scherm inderdaad hoorbaar is, bestaat de beste oplossing toch wel uit het volledig opheffen van de oorzaak, omdat u in principe het streven en werkgebied van high-end audio op dat moment reeds heeft verlaten.

Als u het object niet kunt verwijderen of verplaatsen kunt u ze tijdens het luisteren misschien bedekken met een absorberend materiaal, zoals Sonex, noppenschuim of een deken. Ramen achter de luidsprekers dienen doorgaans van voldoende zware gordijnen te zijn voorzien, die (gedeeltelijk) gesloten kunnen worden tijdens het luisteren.



naar boven



Akoestische Aanraders en Afraders
De voorgaande uiteenzetting over de algemeen voorkomende akoestische problemen wordt hierna samengevat en aangevuld met enkele praktische en eenvoudige richtlijnen voor de luisterruimte en is bedoeld voor al degenen die niet al te diep op de akoestische wetten en resulterende berekeningen en maatregelen in willen gaan, maar niettemin belang hebben bij eenvoudige aanpassingen voor het verbeteren van de weergavekwaliteit. Als u dus gewoon wat praktische tips wilt hebben, maar zich niet wilt bezighouden met of lezen over absorptiecoëfficiënten, golflengtes en resonanties, dan is dit het onderdeel dat om uw aandacht schreeuwt.


Luidsprekerplaatsing
Zoals makelaars voortdurend "locatie, locatie, locatie" roepen om de drie allerbelangrijkste dingen aan te geven die het bezit van een eigen huis zo begerenswaardig maken, zo zijn de drie voornaamste dingen voor het verbeteren van de geluidsweergave achtereenvolgens luidsprekerplaatsing, luidsprekerplaatsing en luidsprekerplaatsing. De aanwijzingen die hiervoor werden gegeven kunt u simpelweg niet negeren als u tot kwaliteitsweergave wilt komen, met of zonder eventuele toegespitste akoestische maatregelen. De grondigheid waarmee u de optimale opstellingsposities in uw luisterruimte onderzoekt maken het mogelijk om voor eens en voor altijd dat aspect naar de achtergrond te verwijzen; er is niet meer het gevoel aanwezig dat het wellicht nòg beter zou worden als de opstelling kon worden geoptimaliseerd. Er is echter wel tijd nodig om tot betrouwbare conclusies te komen. Alle verdere kwaliteitsverbeteringen — akoestisch, elektrisch of op welke andere wijze dan ook — kunnen het beste worden gebouwd op het fundament van een geoptimaliseerde luidsprekerplaatsing.
Klik hier voor een artikel over opstelling.


Begin met goede afmetingsverhoudingen
Dit is lang niet altijd mogelijk, maar als u toch nog aan het bouwen slaat of op huizenjacht bent, dan is het verstandig om op voorhand te starten met zo optimaal mogelijke ratios. Als u een ruimte vanaf de grond kunt opbouwen, of een garage of kelder kunt ombouwen tot luisterkamer, dan zal het kiezen van de optimale verhoudingen tussen lengte, breedte en hoogte u reeds een aanmerkelijke voorsprong geven bij het verwezenlijken van kwaliteitsweergave.
Klik hier als u alles wilt lezen over ratios en de mogelijkheden om die zelfs in een bestaande ruimte aan te passen.

De opgewekte pieken en dalen in de frequentiekarakteristiek en de nare bijverschijnselen van aangestoten ruimteresonanties kunnen in belangrijke mate geminimaliseerd worden in een luisterruimte met afmetingsverhoudingen welke deze pieken, dalen en resonantiemodi gelijkmatig verdelen over de lage frequentieband. Dergelijke pieken of dalen worden sowieso beter verdeeld door het mijden van vierkante of kubische ruimtes — dat wil zeggen: ruimtes met gelijke breedte en hoogte, of gelijke breedte en lengte, of ruimtes waarvan de drie maten lengte, breedte en hoogte identiek of nagenoeg identiek zijn.
Als het plafond bijvoorbeeld 250 hoog is, dan willen we vermijden dat de andere afmetingen daaraan gelijk zijn, of overeenkomen met een veelvoud ervan (500, 750 of 1000).

Ook de inhoud van de ruimte is van invloed, zoals de figuur hieronder laat zien.

Merk ook op dat resonantiemodi altijd zullen voorkomen in een willekeurige ruimte, maar dat deze, als gevolg van gunstige afmetingsverhoudingen in zo'n ruimte, evenredig verdeeld zullen worden over het spectrum. Dit is een cruciaal gegeven om tot u door te laten dringen! In ongunstige ruimtes zullen groepen van resonanties dicht bij elkaar komen te liggen en aldus voor hoorbare pieken zorgen; in gunstige ruimtes zullen ze fraai gelijkmatig verdeeld worden over de frequentieband (zie de figuur hieronder).

naar boven



Vermijd onbehandelde parallelle oppervlakken
Als in de luisterruimte kale muren tegenover elkaar staan zal er ongetwijfeld sprake zijn van flutterecho's. Behandel deze door ofwel tegen één van de twee muren een absorberend materiaal (evt. strategisch) aan te brengen, ofwel tegen beide muren. Hiervoor zijn diverse producten verkrijgbaar bij de gespecialiseerde vakhandel, maar ook in de DHZ-bouwmarkt (noppenschuim, vlokkenschuim, vlaswol). Huishoudelijke materialen kunnen ook in aanmerking komen (een kleed, wandstoffering van canvas, jute of kaasdoek). Verder kunnen speciale absorbers, diffusers of tube traps worden ingezet, wanneer de ruimte dit toelaat en de lat voor kwaliteitsweergave hoog genoeg gelegd kan worden om in te zien dat akoestiekaanpak in een of andere vorm onontkoombaar is.


Absorbeer of verstrooi zij-, vloer-
en plafondreflecties
Alle types van reflecterende vloeren (tegels, plavuizen, hout, parket, laminaat, vinyl en synthetisch tapijt) zouden plaatselijk (tussen de luidsprekers en de luisterplaats) moeten worden bedekt met een kleed (het liefst een natuurproduct zoals wol). Behandel de zijmuren tussen luidsprekers en luisteraar met een absorberend, diffuserend of gecombineerd werkend materiaal, of pas een verplaatsbaar hulpmiddel toe (Tube of diffuserpaneel op een standaard of aan de muur). Vermijd ook de aanwezigheid van reflecterende oppervlakken in de onmiddellijke nabijheid van de luidsprekers (kale muren en/of ramen, maar ook objecten zoals meubels en racks, zowel voor als achter de luidsprekers!). Boekenkasten tegen de zijmuur of achter de luisterplaats zijn ook redelijk effectieve maar volkomen willekeurig en onvoorspelbaar werkende diffusers.


Houdt reflecterende oppervlakken
uit de buurt van luidsprekers
Audioracks, eindversterkers, salontafels en andere meubelen en om het even welk akoestisch reflecterend object in de leefruimte kunnen allemaal de plaatsing en scherpte van het geluidsbeeld min of meer ernstig aantasten. Ze moeten eigenlijk altijd ruim achter de voorzijde van de luidsprekers blijven, hoewel het beter is om ofwel aan 'laagbouw' te doen, ofwel de apparatuur elders op te stellen, bijvoorbeeld tegen de zijmuur ruim buiten de luisterdriehoek. Daarbij geldt natuurlijk ook dat er voldoende afstand moet zijn tot de luidsprekers, hetgeen weer het gebruik van langere luidsprekerkabels vereist.


Kies zo mogelijk een ruimte
met een hoog, aflopend plafond
Ruimtes met hoge plafonds zijn zeldzaam, zeer zeker waar het nieuwbouwwoningen betreft. Een hoog plafond is echter een groot voordeel, aangezien daarmee het geluidsaandeel van de eerste plafondreflectie zodanig in de tijd wordt vertraagd, dat deze niet meer door het brein als een 'storende invloed' in het geluidsbeeld wordt aangemerkt. Bovendien maakt een hoog plafond een realistischer schaal mogelijk van het geluidsbeeld. U kunt echter wel de mogelijkheid van een aflopend plafond overwegen, teneinde op die manier de vloer-plafond reflecties over een aanmerkelijk groter frequentiegebied te verdelen. De helling zorgt er ook voor (mits correct toegepast) dat de eerste reflecties van vloer-plafond in de tijd worden vertraagd en ietwat later op de luisterplaats aankomen. Dit resulteert in een rechtere basweergave en een meer ruimtelijke en open presentatie. De luidsprekers dienen onder het hoogst gelegen einde van het plafond te worden opgesteld.


Gebruik absorberende materialen voor midden en hoog samen met laag-/laagmiddenabsorbers
Veel ruimtes — met name ruimtes waarin wordt geleefd — hebben als gevolg van de weelderige inrichting ruim voldoende absorptie van midden- en hogere frequenties, maar slechts weinig of geen natuurlijke laagabsorptie (beton- of stenen bouw). Vloerbedekking, kleden, zachte en weelderig meubelen en stoffering zouden gecompenseerd moeten worden met laagfrequent absorbers, teneinde de nagalmtijd over het gehele frequentiebereik ongeveer gelijk te houden. Een onevenwichtig gedempte ruimte (verschillende nagalmtijden in de verschillende frequentiegebieden) zal ook een onevenwichtig klankbeeld opleveren, en het bovenstaande voorbeeld van een veel voorkomende situatie zal dan ook extra bijdragen aan een dikke, zware en soms trage basweergave.


Positioneer de luisterstoel zorgvuldig
voor de meest optimale basweergave
Staande golven veroorzaken stationaire (onbeweeglijke) gebieden van overdruk en onderdruk in de ruimte. Beweeg daarom de luisterstoel net zolang totdat de meest aangename balans wordt gevonden. Tracht ook om voldoende afstand tot de achterwand te respecteren, omdat anders het geluid ook snel veel te zwaar zal worden aangezet in met name het laag. Tevens wordt de hardware de mogelijkheid ontnomen om iets van een ruimtelijke achter-ambiance neer te zetten, omdat hiervoor voldoende ruimte achter de luisterplaats vereist is.



Conclusie
U heeft kunnen lezen dat een optimale positionering van luidsprekers en luisterstoel de allerbelangrijkste verbetering teweeg kan brengen en tevens dat elke akoestische aanpassing betrekkelijk nutteloos zal zijn, wanneer niet eerst die optimale positionering goed is geregeld. U beseft nu dat er behalve die opstelling een vijftal veel voorkomende akoestische problemen bestaan, die allemaal in een bepaalde verhouding aanwezig zullen zijn in uw ruimte -- in IEDERE ruimte. Akoestische optimalisering richt zich op het in kaart brengen van die verhouding en vervolgens op het beïnvloeden van die verhouding, ten einde een op voorhand gewenst resultaat -- doorgaans in de eerste plaats de breedbandige nagalmtijd -- te bereiken van waaruit het ofwel al heel goed luisteren is, ofwel van waaruit u verdere verfijningen kunt aanbrengen in de vorm van reflectiebeheersing middels gerichte diffusie en/of absorptie.

naar boven