Het Begin


Hans woont met zijn gezin in een behoorlijk groot huis. Dit huis is onderkelderd en een gedeelte van deze onderkeldering zal ingericht gaan worden als een zo compromisloos mogelijke luisterruimte voor hoogwaardige stereoweergave.

Het betreft hier een reeds bestaande en door harde muren gedefinieerde ruimte in het keldergedeelte.
De afmetingen zijn aanzienlijk:
1066 x 490 x 250 cm.

De hoogtemaat van 250cm is weliswaar voldoende, maar had ook best 20, 30 of zelfs 50cm meer mogen zijn! De oplettende lezer zou nu kunnen inbrengen dat er dus meteen al sprake is van een compromis. En dat in een ruimte die als compromisloos is betiteld. Hoe dan ook, de luisterervaring in deze ruimte is niet zodanig dat de hoogte als een compromitterende factor wordt ervaren. De titel blijft gerechtvaardigd.

De grotendeels kale ruimte weerspiegelt de stand van zaken in maart 2007, toen de eerste nagalmmetingen werden gedaan. Schijn bedriegt hier echter: het plafond van deze ruimte is door de vorige eigenaar reeds voorzien van een akoestische spuitpleister met een bijzonder uiterlijk dat lijkt op versgevallen sneeuw. Het betreft evenwel een dunne laag "Warmteplan" van 1½ a 2cm. Het akoestische effect hiervan zal tot uitdrukking kunnen komen in het midhoog en het hoog, en wellicht ook zijdelings een beetje in het middengebied tussen 700 en 1000Hz.

Er is één toegangsdeur in de ruimte en verder rondom massieve stenen muren en een betonnen vloer en plafond. Behalve het spuitplafond brengt de kale ruimte geen enkele vorm van natuurlijke absorptie in. De nagalmtijd kan niet anders dan lang of erg lang zijn...

Meting van de nagalmtijd, verricht tijdens het eerste bezoek van SoundScapeS aan de onbehandelde ruimte van Hans, liet onmiddellijk zien dat er heel veel werk aan de winkel zou zijn. Dit kwam voor Hans niet onverwacht en het heeft hem niet ontmoedigd om dit project serieus verder te zetten. En dat was geen geringe opgave, zoals duidelijk kan worden als u verder leest.

Hiernaast is de gemeten nagalmtijd van de kale ruimte te zien, zoals deze op 13 maart 2007 werd vastgesteld.

Hieronder is tevens de berekende nagalmtijd van de ruimte te zien, zoals deze vanuit een simulatie wordt nagebootst, ten einde er akoestisch rekenwerk mee te kunnen verrichten.

Een nagalmtijd van 1,5 tot 3 seconden voor het laag en midlaag is lang. Het betekent in de praktijk dat er fors zal moeten worden uitgepakt op het gebied van het "bass-management".
Een nagalmtijd van 1 seconde voor het middengebied is dan weer bepaald niet lang voor zo'n grote ruimte! Het akoestisch spuitplafond heeft hier zijdelings invloed op.

Boven 3000Hz is de invloed van het spuitplafond beter merkbaar, maar pas vanaf 8000Hz is de nagalmtijd voor deze ruimte feitelijk in orde. De voor deze ruimte geldende minimale en maximale waarden voor een correcte nagalmtijd worden door de inhoud bepaald.

De gemeten situatie en het overleg met Hans tijdens dit eerste bezoek maken duidelijk dat het weliswaar mogelijk zal zijn om deze ruimte akoestisch te optimaliseren, maar dat er heel wat werk dient te worden verzet. Hans zal zoveel mogelijk trachten om de werkzaamheden zelf uit te voeren, dus op dat moment rekenen we wel op een jaar voor het voltooien van het project.

Het werden er uiteindelijk twee...

gemeten nagalmtijd kale ruimte, 13-3-2007

De Vloer en de Voorwand


Het eerste dat aangepakt diende te worden was de vloer. Er is vloerverwarming aangelegd, waardoor de originele CV-radiatoren van de muren konden worden gehaald. Hierdoor was het mogelijk om een ongehinderd gebruik van de zijmuren te maken, zonder de obstructies die radiatoren nu eenmaal zijn.

Er werd een houten vloer in de ruimte gelegd, waarna de eveneens nog in ontwikkeling zijnde geluidsinstallatie kon worden opgesteld voor luisterproeven.

Los van het project van de luisterruimte zag Hans zich nog voor de taak gesteld om ook elders in het woonhuis te werken, aangezien het gezin er juist was komen wonen. Tussen de verschillende fasen van dit project zaten steeds periodes waarin er niet zozeer gewerkt alswel geluisterd werd in de ruimte zoals deze op dat moment was.

Reeds in een vroeg stadium van het ontwerp heeft Hans beslag weten te leggen op een partij RPG Skyline diffusers. Deze kregen al vroeg een vaste plaats in de ruimte.

De voorwand, d.w.z. de wand achter de luidsprekers, zou een combinatie van basstraps en diffusie moeten omvatten. De afbeelding rechts laat de verdeling van basstraps zien op de voorwand.
Het betreft hier niet de basstraps met de laagste afstemming; die zullen op de achterwand een plaats krijgen omdat dit een betere locatie is voor de dieper afgestemde elementen.

Een commentaar van Hans over dit aspect van het project:

"De modules 1 t/m 3 zijn gebouwd met een triplex achterwand, omdat er in de muur niet geboord kan worden. In feite staat de hele basstrap dus los in de kamer. Wat ik binnenkort nog ga doen is de basstrap aan de voorzijde rondom aan beide zijmuren en plafond helemaal afdichten, omdat het zou kunnen zijn dat de achterwand te dun is waardoor er toch golven ontsnappen langs de randen en het zou kunnen dat ik dan iets meer basstrap rendement haal.
Achteraf zou ik het waarschijnlijk anders doen en gewoon op de buitenmuur afkitten zonder achterwand of een dikkere achterwand kiezen. Module 4 is wel direct op de achterwand gekit. Het vele leidingwerk maakte het lastig.
De basstraps moesten allemaal aan de voorkant open kunnen, vanwege het feit dat er bijvoorbeeld een vloerverwarmingsunit of een buitenkraan achter zit. De lattenframes kunnen weggeklapt worden."

Schematische tekening van de voorwand

De bouw van diep afgestemde basstraps brengt met zich mee dat er nogal wat hout nodig is. Ogenschijnlijk is de zelfbouw van basstraps goedkoper dan de aanschaf van goede, kant-en-klare basstrapmodules (die bestaan iinderdaad ook echt), maar men dient zich wel te realiseren dat hout, in deze hoeveelheden, niet meer zo goedkoop is.
Verder is de bouw van afgestemde elementen nogal arbeidsintensief, en toepassing ervan alleen goed haalbaar in een voldoende grote ruimte. Diep afgestemde basstraps nemen namelijk veel fysieke ruimte in. Daaraan is hier geen echt gebrek.

Hans zegt er het volgende over:

" ... je kunt aangeven dat ca. 1,6 kuub hout gebruikt is, ca 400 meter lengte en ruim 600kg. Ik wilde de basstraps van massief hout maken om het gewicht binnen de perken te houden en een natuurlijke uitstraling te krijgen. Dat gewicht is belangrijk omdat de grote, laag afgestemde basstraps elk zo’n 150 kg wegen in vuren. Als ze gemaakt zouden zijn van MDF worden ze volledig onhanteerbaar. Ze moeten eenvoudig verwijderd kunnen worden om bij de vloerverwarming en buitenkraan te kunnen. Ze zijn gemaakt in twee delen waarvan er één vast zit, het weg te klappen deel weegt nu 75 kg. Om te garanderen dat ook lange houten latten (balken) zo recht mogelijk zijn, is hout gebruikt wat niet uit het hart van de boom komt. Dat kan iedere houthandel op verzoek leveren. Bij het maken van de lange basstraps zijn overal afstandhouders meegelijmd, zodat de spleetafstand zo nauwkeurig mogelijk is. Kosten hout ca. 1500 euro."

De foto's hieronder laten verschillende stadia in de bouw van de basstraps op de voorwand zien. Het beeldverslag zal voor zichzelf spreken; de foto's kunnen aangeklikt worden...

De Achterwand


Het ontwerp van de achterwand is ogenschijnlijk simpeler: er komt een identieke basstrap met een zeer diepe afstemming op 43Hz in elke hoek .
Verder dient het middendeel van de achterwand, tussen de basstraps, als opbergmedium voor de vele elpees die Hans heeft. De racks met cd's zijn op de linker zijwand te vinden, maar die zullen uiteindelijk waarschijnlijk symmetrisch worden geplaatst.

De foto's hiernaast en hieronder geven een beeldverslag weer van de bouw van de achterwand.

Over deze ruimte kan verder nog gezegd worden dat links en rechts achter de luidsprekers tegen de zijwanden een oppervlak van absorberend materiaal is geplaatst. In combinatie met de vaste inrichtingsstukken, het kleed op de vloer en het akoestisch spuitplafond is dit afdoende om de nagalmtijd in midden en hoog te temmen.

Hans heeft inmiddels vele uren experimenterend en luisterend in de ruimte doorgebracht en hij beschrijft zijn geluidsinstallatie en de ervaringen ermee als volgt:

"Inmiddels is de installatie perfect getuned, hij gaat ook nog eens zeer hard, zeker voor een hybride electrostaat. Er is geprobeerd om eerst de kamer akoestiek langs fysieke weg in orde te maken. Vervolgens is een vijfweg digitaal-actieve electrostatische hybride gebouwd. De drivers worden aangestuurd door tien volledig symmetrisch opgebouwde (Array) mono eindversterkers (links en rechts achter de luidsprekers zichtbaar in de hoek). Het digitale filter is zeer stijl (meer dan 150dB per octaaf), en bevat ook een complexe speakercorrectie. Deze correctie is na een meting van het actieve systeem met een meetmicrofoon per computer berekend en geupload naar een digitale signaalprocessor die tevens voorversterker is. De frequentiekarakteristiek van het systeem is helemaal vlak, fase en group delay zijn in het digitale domein gecorrigeerd, dus de speaker response is zeer correct in het tijddomein.
De luidspreker klinkt daardoor zeer natuurlijk en dynamisch, zowel bij pop als bij klassiek. Daarnaast is behalve de fysieke ruimtecorrectie van Soundscapes ook nog een kleine digitale ruimte correctie toegepast.

Ik gebruik de ruimte erg veel. Het is er stil als je geen muziek wilt horen, en als je dat wel wilt klinkt de muziek heel terughoudend en natuurlijk, zelfs als het hard staat. Ik luister vaak urenlang muziek. Dat kon vroeger niet, te vermoeiend. Een goede akoestiek is een belangrijk onderdeel van de totale beleving; het mooie is eigenlijk dat er alleen iets weg is, namelijk nagalm. Mensen die voor het eerst op bezoek zijn luisteren vaak ongelovig naar wat ze horen en lopen vervolgens naar de speakers om te controleren of het geluid echt daaruit komt. Die verbazing is een compliment voor zowel Soundscapes als voor de digitale filters van Deqx denk ik.

Zowel basstraps als diffusiepanelen vind ik erg goed werken, beter dan verwacht. Er staan twee 15 inch subwoofers in de kamer, zonder basstraps waren die absoluut onbruikbaar, ze waren zelfs niet aangesloten.
Nu kunnen ze gewoon hard staan zonder dat ze opvallen; ze zijn bovendien digitaal gecorrigeerd in het tijddomein zodat de impuls niet te vroeg of te laat komt wat vaak het geval is bij subwoofers. De diffusie werkt heel goed tegen echo’s, ook flutterecho’s (wanneer je in je handen klapt) gingen weg toen ik de diffusiepanelen op de goede plaats hing, ik heb me daar echt over verbaasd. Het zijn RPG panelen van piepschuim, erg licht en handig, ze zijn opgehangen met een paar dotjes lijm. Ik heb daarvoor gekozen omdat er al genoeg te timmeren viel en ik wilde niet in de muur boren.

Veel van wat ik luister is klassieke muziek, zowel hedendaagse klassieke muziek als oudere klassieke muziek. Voor hedendaagse klassieke muziek zoals die van Gubaidulina, Ustvolskaya of Scelsi is een goede luisterkamer heel prettig, deze muziek kent vaak een grote klankrijkdom en grote dynamische contrasten, van ijle stiltes tot harde paukenslagen. Dan moet er niet teveel nagalm zijn, je moet de rust kunnen beleven.

Veel klassieke muziek speelt zich natuurlijk af in het middengebied rondom 440Hz, waar de centrale C zit. Doordat de twee electrostaten elk hun eigen deel van het middengebied doen en verder niets, is heel veel detail in het midden hoorbaar, en door de actieve aansturing is er weinig vervorming. Zonder basstraps zou dat rijke midden direct dichtlopen als gevolg van nagalm in het sublaag dus basstraps vind ik cruciaal voor complexe muziek.
Als ik ooit nog iets wil gaan verbeteren zou ik de sublaag-absorptie om die reden nog verder verbeteren. "

Ook zonder Hans persoonlijk te kennen zal het wel duidelijk zijn dat dit het commentaar van een echte muziekliefhebber is, voor wie de apparatuur in dienst van een tamelijk verheven maar realiseerbaar doel staat. Ik heb Hans ook zo leren kennen: een no-nonsense aanpak demonstrerend die op zichzelf behoorlijk afwijkend is van de gangbare hardwarematige oplossingen. Het beluisteren van muziek in deze ruimte is, met een volledig correct ingesteld systeem, inderdaad een hele belevenis.

Uiteraard is er een eindmeting in de voltooide ruimte gedaan. De nagalmtijd, die aanvankelijk nog naar de 3 seconden opliep in het lagetonenregister heeft nu behoorlijke waarden bereikt. De nagalmtijd van het midhoog en hoog is wat krachtig bekort. Het zou eventueel mogelijk zijn om de aanvullende absorptie links en rechts achter de luidsprekers te verwijderen. Dit kan een averechtse invloed op het geluidsbeeld opleveren, aangezien de absorptie zich vrij dicht bij de luidsprekers bevind.

De grafiek van de eindmeting is hieronder zichtbaar:

Op

Op