Er is nog een andere manier om dat streven te verwerkelijken, veruit doeltreffender dan enig tweaken (= vergaand tunen), beter dan welk component dan ook en het geeft bovendien meer voldoening dan carte blanche in de beste high-end winkel ter wereld.

En het is gratis.....

Natuurlijk heb ik nu het over datgene wat zich tussen onze oren afspeelt en niet over hetgeen erop inwerkt — over datgene wat u zelf doet met hetgeen op uw oren inwerkt. De capaciteit — of het onvermogen — om het denken te 'schonen' van alle dingen die afleiden, om vervolgens de muziek tot ons te laten spreken heeft enorme consequenties voor de manier waarop we muziek beleven. Heeft u zich ooit afgevraagd waarom er zo'n enorm verschil aan betrokkenheid tot de muziek kan bestaan via één en hetzelfde muzieksysteem dat dezelfde opname speelt die al zo vaak eerder werd beluisterd? De enige variabele is ons innerlijk...

Omdat audiofielen de geluidskwaliteit zo belangrijk vinden zijn zij vatbaarder voor storende gedachten die de muzikale beleving in de weg staan. Deze gedachten hebben meestal te maken met aspecten van de geluidskwaliteit. Is er gebrek aan diepte? Loopt de basweergave diep genoeg door? Is de treble korrelig? Hoe verhoudt mijn systeem zich tot de systemen die in de tijdschriften worden beschreven?

Helaas wordt deze manier van denken eveneens in stand gehouden door high-end audiobladen. Het zijn vooral de beschrijvingen van het geluid van een product — specifieke kenmerken van de presentatie — die de drukletters halen in de tijdschriften en niet de mate van muzikale en emotionele bevrediging waaraan het apparaat bijdraagt. Dat laatste is ook niet echt goed te omschrijven: woorden kunnen niet uitdrukken wat de band is tussen de luisteraar en de muziek, die door sommige producten meer wordt versterkt dan door andere. Bijgevolg worden we alleen maar opgezadeld met beschrijvingen van specifieke aspecten, waardoor bovendien gemakkelijk de indruk ontstaat dat audiofiel zijn te maken heeft met ontleding en kritisch commentaar en niet of nauwelijks met de nauwere verbondenheid met de muzikale betekenis en bedoeling.

Enkele maanden nadat ik audiorescensent (en een veel kritischer luisteraar) was geworden onderging ik een soort van crisis; ik kwam erachter dat ik niet langer genoot van het luisteren naar gereproduceerde muziek op de manier zoals die was voordat ik mij in de professionele audiowereld begaf. Luisteren werd een werkzaamheid (karwei) en een noodzakelijke bezigheid, in plaats van de diep roerende ervaring die voor mij aanleiding was om dit beroep in de audio te kiezen. Mijn dilemma werd nog verder verhevigd door mijn enigszins misplaatste aandrang om, wanneer ik gereproduceerde muziek hoorde, een mening te vormen omtrent de kwaliteit van die weergave. Muziek werd ondergeschikt aan het geluid. Muziek werd meer en meer een assemblage van onderdelen — iets om te ontleden en te bestuderen, maar niet meer iets dat tevens een emotioneel beroep op mij deed.

Tegelijk bemerkte ik ook dat telkens nadat de beoordelingen van die maand naar de redactie waren gestuurd, het feest weer echt kon beginnen: ik was niet meer kritisch en bovendien weer even een muziekliefhebber. Ik draaide favoriete platen en niet de platen die me normaliter lieten weten wat de apparatuur allemaal kon en deed. De muziek als geheel werd op die momenten opnieuw het brandpunt van aandacht in plaats van het geluid, als een assemblage van onderdelen. Het was alsof een enorme last was weggevallen en trachtte de verloren tijd in te halen totdat het weer tijd was om terug te keren naar de (professionele) realiteit van kritisch luisteren.

Daar zat ik dan, in een op maat gemaakte luisterruimte, met een audiorack dat altijd gevuld was met de fijnste audiocomponenten die op dat moment in de wereld te koop waren en met een baan waarin het grootste deel van de tijd gevuld werd met luisteren, maar toch genoot ik meestentijds niet van de muziek. De goedkope stereo in mijn auto gaf beslist meer muzikale voldoening. Een tweede, totaal niet audiofiel opgezette geluidsinstallatie elders in huis was ook als geen ander in staat om dat ouderwetse besef van het simpelweg genieten van muziek terug te halen. Er was iets heel erg mis.......

Deze ervaring (uitgesmeerd over een flinke tijdsperiode) leidde uiteindelijk tot een soort van loutering, waardoor ik werd gedwongen om voor mijzelf opnieuw duidelijk te krijgen waar het nu eigenlijk om ging bij het luisteren naar muziek — en in verband met andere zaken. Ik besloot om het geluid gewoon maar te laten voor wat het was in verreweg de meeste luistersessies, zodat de muziek me kon vertellen welke componenten beter waren dan andere. Kritisch luisteren en analytische ontleding van de opgedane indrukken werd ondergeschikt aan muzikaal genot. Ik ging gewoon naar de muziek luisteren waarvan ik echt hield, in plaats van naar 'diagnostische' opnamen die mij inzicht gaven in de specifieke kenmerken van het product. De aandrang tot ontleding en uit elkaar plukken, tot het luisteren naar geluid en het voortdurend dwangmatig vormen van meningen en oordelen over componenten is geleidelijk aan verdwenen onder invloed van die bewust nieuwe wijze van benadering. Het gevolg is dat ik inmiddels meer kan genieten van muziek dan in enige andere periode gedurende mijn leven. Een beter geluid zal resulteren in meer muziek, maar — paradoxaal genoeg — alléén als het geluid vergeten wordt. Bovendien heeft heel het proces van crisis, bewustwording, loutering en vervolgens de nieuwe benadering er tevens voor gezorgd dat mijn luister- en rescensiecapaciteiten op een hoger niveau uitkwamen door deze 'bekering': ik heb nu een veel beter idee welke producten ook op lange termijn nog muzikale bevrediging zullen schenken.


naar boven

Niettemin is ook het analytisch luisteren naar bijzonder onthullende opnamen een vitaal onderdeel gebleven van het beoordelingsproces. En het beschrijven van de specifieke geluidskenmerken van een component dat wordt beoordeeld is uiteraard nog steeds van essentieel belang — potentiële kopers moeten een idee hebben over de klankeigenschappen van het apparaat, opdat ze kunnen beslissen of dit in hun straatje past. Het is alleen maar zo dat deze vorm van beoordelen inmiddels niet meer overheersend is, of in staat is om mij van het luisteren naar muziek af te houden, indien dat niet expliciet de bedoeling is — kritisch luisteren is nu een van de aspecten van de totale beoordeling geworden. Daarenboven ging ik mij realiseren dat de informatie, die aan de hand van analytisch redeneren verkregen werd in feite een lagere vorm van kennis omvat, terwijl het gevoel dat er ten aanzien van de kwaliteit van een product tijdens de beoordeling ontstaat een hogere vorm van kennis is.

In dit verband wijzen mijn persoonlijke ervaringen (die ongetwijfeld door vele luisteraars worden gedeeld of herkend) op een dieper gelegen probleem, namelijk hoezeer een rationele benadering en de neiging tot ontleding (uit elkaar pluizen) de beproefde voertuigen zijn, waarmee het Westerse denken tot begripsvorming komt. De traditioneel rationeel ingestelde benadering beschouwt het geheel als een verzameling van onderdelen. De noodzaak tot ontleding, classificatie en toekenning van een hiërarchische structuur is het fundament zelf van de rationele benadering. Er wordt wel gezegd dat deze Westerse benadering het wezen van alles wat ermee tegemoet getreden wordt dooddenkt. Bijgevolg zorgt onze Westerse opvoeding ervoor dat het niet meer dan normaal is dat we iedere entiteit beschouwen als een assemblage van groepen van onderdelen. Zou muziek wellicht een uitzondering vormen op deze 'ingebakken' benadering? Helaas niet, want we horen gereproduceerde muziek als treble, bas, middentonen, geluidsbeeld, plaatsing, detaillering en lucht. Hoe vaak ontleedt u zelf het geluid, wanneer u bij een live uitvoering aanwezig bent? Ik kan alleen maar voor mijzelf spreken, maar ik onderga live muziek nooit louter in termen van klankbalans, diepte, afwezigheid van korrel of een van de andere kenmerken die we in verband brengen met gereproduceerde muziek. Al die aspecten worden wel waargenomen en geregistreerd, maar niet op het niveau van het wakkere bewustzijn, dat immers nu op een hoger niveau op de muzikale boodschap is afgestemd. Een dergelijke manier van luisteren omvat alle aspecten van de kritische sessie, maar concentreert zich er niet op omdat er belangrijker of interessanter zaken zijn: het volgen van de muziek.

Vergelijk de volgende twee benaderingen maar eens voor het leren kennen van een bloem. De traditioneel rationele methode zou de bloem vastpakken, ontleden in onderdelen, deze onderdelen classificeren (grootte, kleur, gewicht, aantal, vorm, functie etc.) en pogen om haar mechanisme te doorgronden door onderzoek om dit vervolgens op schrift vast te leggen. Een andere methode om de bloem te leren kennen zou zijn om gewoon maar erbij te gaan zitten en ernaar te kijken — wellicht ook aanraken en eraan ruiken — terwijl u de kwaliteiten ervan simpelweg tracht de doorgronden door de schoonheid ervan te waarderen; door de subtiliteiten te ontdekken die er zijn ten aanzien van vorm, kleur, geur, textuur en verder gewoon door de essentie ervan tot u te laten doordringen. De eerste methode brengt één vorm van kennis voort — belangrijke kennis, dat zeker — maar het is geen volledige kennis.

Bovendien, vernietigt de eerste methode niet iets essentieels tijdens het onderzoeksproces — namelijk, de bloem? Nadat de ontleding is gedaan blijven we achter met niets. Om die reden kon ik niet meer van muziek genieten; analytische ontleding vernietigde juist datgene wat ik zocht. Door intellectuele gedachtegangen toe te laten wordt de eenheid tussen de muziek en de luisteraar tenietgedaan. Dit besef moet het mogelijk maken om uzelf langzaam aan steeds meer af te stemmen op het weren van dergelijke gedachtestromen, wanneer u dat wilt. Gaandeweg zal waarschijnlijk blijken dat uw nieuwe benadering 'standaard' is geworden en dat de rationele benadering voortaan daadwerkelijk uit de kast moet worden gehaald, teneinde voor een bepaalde tijdspanne gebruik te maken van de verdiensten ervan.

De geweldige verdiensten van rationaliteit — gereproduceerde muziek wordt er simpelweg door mogelijk gemaakt — brengen een soort van overmoed met zich mee, die de neiging heeft om de positieve kwaliteiten van iedere niet-rationele benadering te negeren of over het hoofd te zien. Daarbij kan de ratio verwijzen naar de geweldige dingen die ermee tot stand zijn gebracht, als "bewijs" van haar superioriteit. Maar de soort van kennis die als gevolg van een non-rationele benadering wordt vergaard kan niet verwijzen naar enige fysieke manifestatie van haar bestaansrecht. In plaats daarvan is de waarde volledig innerlijk en on(her)kenbaar voor iemand die er geen eerstehands ervaringen mee heeft.

Helaas wringt niet alleen kritisch luisteren zich tussen de luisteraar en de muzikale ervaring. Elke intellectuele activiteit degradeert de ervaring tot muzikaal tapijt — dus naar de achtergrond. Het is daarom vooral de kwaliteit van de luisterervaring die van belang is — het hier en nu — en niet bijvoorbeeld het een of andere waardeoordeel, afgezet tegen de een of andere standaard die door hifi tijdschriften in het leven werd geroepen, of enige andere intellectuele activiteit die de aandacht van de muziek wegleidt.

Er is een analogie voor deze materie te vinden in een andere hobby die ik er op na houdt — toeren op de motorfiets — en opnieuw is het vrijwel zeker dat u hierin het een en ander zult herkennen van uw eigen ervaringen. Ik kocht een nieuwe Honda Gold Wing Aspencade in 1987 en heb daarmee vele genoeglijke kilometers gereden. In het jaar daarop (1988) werd het model geheel herzien door de fabrikant: 1520cc-6 cylinders i.p.v. mijn eigen 1200cc-4 cylinders; achteruitversnelling en nog een aantal andere nieuwe technieken en verfijningen werden aangebracht t.o.v. het model dat ik het jaar ervoor had gekocht. De motortijdschriften loofden de nieuwe Wing, vooral in vergelijking met het model dat ik bezat.

Maar wanneer ik met mijn vrouw rondrijd door het Amerikaanse Zuidwesten sta ik niet stil bij het gegeven dat de rit nòg prettiger zou zijn met het nieuwe model. Met andere woorden: zorgt simpelweg het bestaan van een betere motorfiets ervoor dat mijn persoonlijke rijgenot nu minder groot is? In geen geval. Wat echter wel mijn rijgenot zou kunnen vergallen is het zelf toestaan dat mijn onmiddellijke plezier wordt verstoord door irrelevante gedachten over het verleden (had ik maar even gewacht op het nieuwe model) of over de toekomst (hoe en hoe snel kan ik mij het nieuwe model veroorloven?).

Bij apparatuur voor muziekweergave komt het eigenlijk op dezelfde beginselen aan. De Krell KSA-250 is, om een voorbeeld te noemen, een veel betere eindversterker dan de KSA-200. Maar als u de eigenaar zou zijn van een KSA-200, zou u dan op enigerlei wijze minder van uw muziek behoren te genieten nadat de KSA-250 op de markt is gebracht? Dat is natuurlijk een belachelijke situatie, als men er goed bij stil blijft staan. De KSA-200 presteert uiteraard niet minder goed na het uitkomen van de 250. Hij bood u muzikaal genoegen toen u het apparaat kocht — waarom zou hij nu minder moeten bieden, puur als gevolg van de een of andere denkwijze die zich in uw hoofd heeft vastgezet?

Er is overigens niets verkeerd aan ontevredenheid over uw systeem; het zorgt juist voor vooruitgang. En een beter systeem brengt ook een hogere muzikale ervaring voort. Maar u zou niet minder van muziek behoren te genieten, als uw systeem op een lager prestatieniveau opereert als dat van een vriend (informeer eens naar het prijsverschil), als u niet in het bezit bent van het laatste "hot-item", of als het geluid niet overeenkomt met hetgeen de bladen beschrijven. Dit soort overwegingen zijn kunstmatige 'uitvindingen' die (door uzelf, omdat u erin gelooft) bovenop de werkelijkheid worden geplaatst en daarvoor worden aangezien, terwijl de werkelijkheid beslist (en hopelijk tijdelijk) over het hoofd wordt gezien. Waar het werkelijk om gaat is om de ervaring — onmiddellijk hier-en-nu bestaan. Alle andere gedachten of intellectuele afleidingen of gedachtestromen verminderen ons vermogen tot eenheid tot — eenwording met de muziek.

Door deze denkwijze (of liever gezegd, deze niet-denkwijze) is muzikale vervulling niet langer afhankelijk van externe middelen. Zeker, de technologie die muziek in de huiskamer brengt is daadwerkelijk fysiek en buiten onszelf aanwezig, maar muzikale bevrediging kan niet louter worden ervaren door middel van de apparatuur, ongeacht hoe goed deze is. Toenadering tot de muziek gaat verder, omdat het een specifieke interactie betreft tussen de luisteraar en de muziek, waarbij de apparatuur uitsluitend dient als doorgever. Als deze mentaliteit ontbreekt, dan zal geen enkele klasse van geluidsapparatuur datgene bieden wat we zoeken. Mijn tijdelijke gebrek aan muzikaal genoegen, in weerwil van de op maat gemaakte luisterruimte met topapparatuur, bevestigt deze gemeenplaats.

Ga daarom zeker wel door met kritisch luisteren en het verbeteren van uw systeem als u dat raadzaam acht — het kan een goede methode zijn om op termijn een muzikaal uiterst bevredigend systeem samen te stellen. Maar als een favoriete plaat op de draaitafel wordt gelegd en de verlichting wordt aangepast, vergeet dan alles over kabels, voorversterkers, tunen, tijdschriften en datgene wat u morgen nog moet doen. Want op dat moment is er nog maar één ding van belang, en dat is de muziek.


naar boven