Drie Onnauwkeurige Denkbeelden

Tamelijk generaliserend kan gesteld worden dat muziekliefhebbers tenminste drie onnauwkeurige denkbeelden koesteren die, hoewel op waarheid berustend, bepalend zijn voor de manier waarop zij oplossingen voor akoestiek in de woonomgeving bezien. Ten eerste is akoestiek lelijk. Ten tweede is akoestiek kostbaar. Ten derde is akoestiek de oplossing voor alle klankproblemen op het gebied van muziekweergave. Ik zou deze drie denkbeelden of stellingen willen nuanceren. Dit schrijfsel is gebaseerd op directe praktijkervaringen van SoundScapeS met heel wat verschillende muziekliefhebbers...

Akoestiek is Lelijk

In feite betreft het hier een vooroordeel, maar wel een hardnekkig exemplaar! Met ‘lelijk’ wordt bedoeld dat akoestische hulpmiddelen esthetisch gezien niet passen in de woonomgeving, maar thuis horen in een geluidsstudio of soortgelijke ‘technische omgeving’, zoals een dedicated muziekruimte. Inderdaad worden in veel geluidsstudio’s prominent zichtbare akoestische hulpmiddelen toegepast (naast veel onzichtbare overigens). Maar dat betekent niet dat er geen andere akoestische hulpmiddelen zouden bestaan, buiten die welke in de studio worden gebruikt.

Ik kan het overigens helemaal eens zijn met muziekliefhebbers die stellen dat ze geen piramidevormige schuimblokken aan de muur willen zien, of andere technisch uitziende hulpmiddelen. Toch zijn er nog genoeg mogelijkheden om akoestiek thuis wel degelijk op een esthetisch verantwoorde manier aan te pakken.



De sleutel tot succesvol thuisgebruik zit ‘m vaak in zoiets simpels als ‘vermomming’ en kleurkeuze. En een absorptiepaneel kan, indien voorzien van een opdruk met hoge resolutie, een kunstwerk aan de muur zijn. Bovendien is het een kunstwerk dat nooit spiegelt onder invloed van schuin invallend licht… Vierkante meters van het juiste absorptiemateriaal kunnen verborgen worden achter een zogenaamd spanplafond – een onder het bestaande plafond gespannen vlies met microperforatie en specifieke akoestische eigenschappen. Een wand kan als geheel gestoffeerd worden, zodat je niet kunt zien dat achter de stoffering een bepaald absorptiemateriaal zit. Als je het niet weet kun je zelfs niet zien dat het een gestoffeerde wand is; je moet ernaar toe en het aanraken om het te voelen.



Akoestiek hoeft niet lelijk of opvallend te zijn in de woonomgeving. Er is zelfs een grote mate van artistieke en creatieve vrijheid bij het concreet uitwerken van akoestische oplossingen, opdat ze juist beter integreren in de woonomgeving!

Tegenwoordig hoeven zelfs echt effectieve basstraps niet meer heel diep te zijn. Ze kunnen aan de wand worden opgehangen en zien er dan nog het meest uit als een designradiator. Ze zijn echter zeer effectief voor het beheersen van de nagalmtijd in het gebied van de lage tonen.






naar boven

Akoestische Oplossingen: een Opsomming

Ik wil een algemene opsomming geven van mogelijke akoestische oplossingen voor nagalm- en reflectiebeheersing in de huiselijke woonomgeving. Dat kan zowel een woonkamer als een dedicated muziekruimte zijn. De opsomming verloopt van relatief goedkoop naar relatief kostbaar. Met enige creativiteit en zelfwerkzaamheid blijkt dat ook de in de opsomming genoemde zelfbouwoplossingen bijzonder fraai en esthetisch verantwoord kunnen worden uitgevoerd.

In de praktijk van akoestiek thuis, is sprake van een onderscheid tussen akoestische optimalisatie ten behoeve van het spraakgebied (woonakoestiek) en akoestische optimalisatie ten behoeve van muziekweergave (muziekakoestiek).

Optimalisatie van het spraakgebied omvat niet het gebied van de lage tonen, onder 250Hz, en omvat dus ook nooit het zogenaamde “bass-management”. Onder bass-management mag je basstraps en andere hulpmiddelen verstaan, welke nodig zijn voor correctie van het gebied van de lage tonen onder 300Hz. Ook omvat optimalisatie van het spraakgebied niet het hoog boven 8kHz. Beide uitersten van het hoorbare frequentiespectrum worden doorgaans niet door de menselijke stem aangesproken op een storende manier, en behoeven dus ook geen akoestische behandeling als optimalisatie van het spraakgebied het doel is.

Optimalisatie van akoestiek ten behoeve van muziekweergave gaat veel verder, want het omvat juist wel het gebied van de lage tonen en eveneens het hoog boven 8kHz. Kortom: het optimaliseren van het spraakgebied is in praktische zin veel gemakkelijker dan het optimaliseren van muziekakoestiek. Maar dat betekent verder niet dat ze beide niet even ingrijpend kunnen uitpakken in de woonomgeving. Zowel optimalisatie van het spraakgebied als optimalisatie van muziekakoestiek kunnen bijvoorbeeld een volledige plafondbehandeling vereisen, afhankelijk van de gemeten situatie ter plaatse.

De volgende akoestische maatregelen kunnen worden overwogen voor toepassing in de woonomgeving:

1. zelfbouw vlakke absorptiepanelen (spraakgebied, eventueel met uitbreiding naar het hoog boven 8kHz)

Prijs: 5-50 euro per vierkante meter.

Toepassing: wanden en plafonds.



2. akoestisch wandbehang (selectief absorberend, bedoeld als aanvullende maatregel)

Prijs: 30-70 euro per vierkante meter, verkrijgbaar op de rol, eventueel zelf aan te brengen en af te werken of door derden te installeren.

3. akoestisch systeemplafond (breedbandig of juist selectief absorberend, afhankelijk van het gekozen plenum en de systeemplaat)

Prijs: 20-80 euro per vierkante meter, afhankelijk van zelf-installatie of installatie door derden en afhankelijk van de gekozen systeemplaat.

Er bestaan fraaie systeemplafonds zonder zichtbare ophangprofielen (zgn. verdekt-verband montage)





naar boven

4. akoestisch spanplafond (breedbandig of selectief absorberend, afhankelijk van afhanghoogte membraan, microperforatie membraan en isolatiemateriaal achter het membraan)

Prijs: 50-150 euro per vierkante meter, beslist door derden te installeren.

5. wandtextiel (alleen spraakgebied; het betreft hier doorgaans aanvullende absorptiemaatregelen die in combinatie met een andere, primaire oplossing worden toegepast)

Prijs: 50-100 euro per vierkante meter, door derden te installeren of zelf te bouwen.



6. geperforeerd gipsplafond (naar believen breedbandig of selectief absorberend, afhankelijk van perforatie en afhanghoogte)

Prijs: 50-150 euro per vierkante meter, door derden aan te brengen.

7. design-absorptiepanelen, al of niet met opdruk of 'design'oppervlak (spraakgebied, aanvullende wandabsorptie)

Prijs: 75-150 euro per vierkante meter, zelf te installeren en kant-en-klaar te koop.

8. akoestisch spuitplafond of akoestisch stucwerk (absorptie afhankelijk van spuitdikte en ondergrond, al of niet met plenum)

Prijs: 70-200 euro per vierkante meter, door erkend installateur aan te brengen.

Laatstgenoemde categorie betreft strakke akoestische plafondafwerkingen, en die zijn uit de aard der zaak onzichtbaar, in akoestische zin. Je kunt er natuurlijk gewoon naar kijken, maar je ziet er niet aan af dat het ook maar iets met akoestiek te maken heeft. Ook kunstwerken, in de vorm van bedrukte absorptiepanelen aan de wand, zijn akoestisch gezien niet direct ‘verdacht’ en hebben evenmin een ‘technisch’ uiterlijk, tenzij de afbeelding op het kunstwerk zelf daaraan refereert natuurlijk.

Sommige oplossingen, met name de vormen van volledige plafondbehandeling, zijn zonder meer in staat om het complete akoestische probleem rondom nagalmtijd in een ruimte op te lossen. Andere oplossingen kunnen juist beter niet stand-alone worden toegepast, omdat ze meestal niet in staat zijn om de aangetroffen akoestische problemen volledig op te lossen. Een en ander zal afhankelijk zijn van de akoestische vereisten betreffende de eerder genoemde breedbandigere optimalisatie van muziekweergave of juist de meer smalbandige optimalisatie van het spraakgebied.

Het is evident dat er veel wegen zijn die naar een goede akoestische eindoplossing kunnen leiden. De in de opsomming genoemde productgroepen zijn immers ook onderling prima te combineren. Het is op voorhand niet altijd goed mogelijk om aan te geven welke oplossing het meest geschikt zal zijn, omdat zoiets vooral afhankelijk is van de ernst van de akoestische problematiek en van het gebruiksdoel van de ruimte.
De aard van het akoestische probleem kan in feite alleen aan de hand van een goede nagalmmeting worden vastgesteld. Aan de hand van die meting en het daarop volgend overleg kan bekeken worden welke oplossingen passend zijn.
Wanneer er gekozen wordt voor relatief kostbare oplossingen is het verstandig om ze op voorhand akoestisch goed door te rekenen, aangezien op grond van zulke nagalmberekingen precies kan worden vastgesteld hoeveel vierkante meter van welke variant de beste keus zal zijn. Als de problematiek relatief eenvoudig is zijn dergelijke berekeningen en de daarmee samenhangende simulatie van de ruimte niet nodig.



naar boven

Akoestiek is Kostbaar

Het tweede denkbeeld dat hardnekkig de ronde doet ten aanzien van akoestische optimalisatie is dat het per definitie kostbaar zou zijn. Vanzelfsprekend stellen klanten die vraag ook regelmatig. De kosten hangen natuurlijk altijd deels af van de grootte van de te behandelen ruimte, en daarnaast ook van de intensiteit van het akoestisch probleem en van uw eigen ambities. Toch is dat slechts een deel van de gehele waarheid.
Degenen die u, de lezer, vertellen dat akoestiek een flink kostenplaatje met zich mee kan brengen, hebben in principe geen ongelijk. Maar degenen die u vertellen dat dit reuze mee kan vallen hebben eveneens gelijk!

De paradox is simpel te verklaren: er bestaan kostbare designoplossingen en er bestaan veel goedkopere oplossingen om akoestische problemen te lijf te gaan. Er bestaan ook nòg goedkopere zelfbouwoplossingen, voor het geval u zelf handig bent en de handen uit de mouwen kunt en wilt steken.

Bij akoestische producten is het namelijk zo dat de prijs ervan geen relatie hoeft te hebben met de akoestische uitwerking! Een duur product absorbeert niet meer of beter dan een goedkoop product, dat is eigenlijk de kern van de zaak. Dat wil in de praktijk bijvoorbeeld zeggen dat een relatief goedkoop systeemplafond vanuit akoestisch oogpunt bezien even krachtig en effectief kan uitwerken als een relatief kostbaar akoestisch spuitplafond. Daarbij vergelijken we een vierkante meterprijs van 30 euro voor een systeemplafond dat op 20cm afhanghoogte is aangebracht versus 200 euro voor het spuitplafond, eveneens met een ondergrond die over laagabsorberende eigenschappen beschikt. Het is niet ondenkbaar dat het veel duurdere spuitplafond minder absorptie in het lagetonengebied oplevert dan het verlaagd opgehangen systeemplafond!

De prijs heeft dus niet altijd direct een relatie met het akoestische rendement, maar wel met de visuele en optische eigenschappen van de maatregelen. Sommigen wensen een visueel neutrale of fraaie oplossing en zijn bereid om daarvoor eenmalig te investeren. Net zoals ze eerder al investeerden in de aanschaf van hun geluidsapparatuur. Anderen leggen de optische lat minder hoog en kunnen prima leven met een fraai, maar veel goedkoper systeemplafond, in verdekt verband afgehangen. Een derde groep, die overigens behoorlijk groot is, heeft de creativiteit en de verbeeldingskracht om de benodigde oplossingen op eigen wijze te integreren in het interieur.

De akoestische problematiek zelf is ook bepalend voor het kostenplaatje. Wanneer het vooral gaat om akoestische problemen in het spraakgebied (woonakoestiek) en niet zozeer in het lagetonengebied, omdat optimale muziekweergave verder niet aan de orde is bijvoorbeeld, kan meestal volstaan worden met een minder uitgebreid pakket akoestische maatregelen. Het zogenaamde 'bass-management' is alleen van belang indien de ruimte ook voor muziekweergave tot in de laagste regionen van het basgebied dient te worden geoptimaliseerd, terwijl dit voor optimalisatie van normale woonakoestiek in het geheel niet relevant is. Dit bass-management bestaat soms uit aanvullende maatregelen die wel effectief zijn, maar ook een kostenplaatje met zich meebrengen dat bij optimalisatie van het spraakgebied niet aan de orde is.

Ook hier kan creativiteit, in combinatie met praktische haalbaarheid, veel goeds betekenen en maken dat een voldoende verlaagd opgehangen systeemplafond (10-20cm holle ruimte achter de plaat) als 'bijwerking' krachtige laagabsorptie met zich meebrengt. Daarvan valt 'gratis' te profiteren, indien plafondverlaging in de praktijk geen probleem zou zijn. Diezelfde systeemplaat levert namelijk geen of weinig bruikbare laagabsorptie, indien deze vlak onder het bestaande plafond zou moeten worden afgehangen. Onafhankelijk van die holle ruimte levert deze zelfde plaat echter identieke absorptie in het spraakgebied.

Een verlaagd systeemplafond kan in de praktijk dus de aanschaf van aanvullende basstraps overbodig maken en dat scheelt behoorlijk in de kosten.



Concluderend valt het volgende vast te stellen: akoestiek kan inderdaad best kostbaar zijn, maar dat hoeft simpelweg niet altijd het geval te zijn. En goedkoop hoeft in het geheel niet tot gevolg te hebben dat het dan ook meteen lelijk of ontoereikend zal zijn. Zoals alles wat erg mooi is een prijs heeft die in feite losstaat van de materiaalkosten zelf, zo geldt dat ook met akoestische hulpmiddelen.
Design-absorptiepanelen kosten soms tienmaal zoveel als zelfbouw absorptiepanelen. Ze zijn misschien heel mooi, maar iemand die handig is met hout en stoffering kan even mooie dingen maken voor een fractie van de kosten.


naar boven

Akoestiek is Zaligmakend voor de Klank

Dit grootste van de drie misverstanden over akoestiek heeft te maken met een restant van het mysieke aura rondom het hele onderwerp. Het is zonder meer waar dat aandacht voor akoestiek de klank van een gemiddeld goede set ingrijpend kan en zal veranderen in een weergave waar je eerder alleen maar van kon dromen. Maar dat zal niet altijd en overal het geval zijn en al zeker niet automatisch!

Heel vaak omvat aanpak van akoestiek in de woonkamer niet alleen een pakketje maatregelen, maar ook een pakketje compromissen om te sluiten. Als volledige plafondbehandeling niet mogelijk is, maar akoestisch gezien wel wenselijk, zal de verwachting omtrent het resultaat van de akoestische maatregelen ietwat bescheidener moeten worden gehouden.

De hardheid van het geluid, zoals die bij heel wat geluidsinstallaties op de voorgrond komt, is lang niet altijd het gevolg van de akoestische omstandigheden. Het is minstens even vaak het gevolg van een weg met keuzes die uiteindelijk heeft geleid tot aanschaf van die welbepaalde apparatuur. Het is zelfs zo dat aandacht voor akoestiek juist ervoor kan zorgen dat een ongelukkige apparatuurmatch snel door de mand valt! Zo kan het lijken alsof akoestische optimalisatie het probleem erger heeft gemaakt, ondanks dat het op andere fronten verbetering heeft gebracht.

De allerbelangrijkste factor die onder gemiddelde huiselijke omstandigheden de kwaliteit van de weergave naar beneden haalt, is bijna altijd de opstelling van de luidsprekers en de luisterplaats.

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: aandacht voor akoestiek kan nooit de schadelijke gevolgen tenietdoen die veroorzaakt worden door een gecompromitteerde of slechte opstelling van luidsprekers en luisterstoel, terwijl dat eigenlijk wel de kern is van het misverstand dat hierover heerst.

De staande golven die bij een slecht gekozen opstelling zo storend hoorbaar worden zijn zelden te compenseren middels bass-management. Daar helpt alleen een betere opstelling – een waarbij staande golven minder storend worden aangesproken.

En daar zit dan meteen het probleem, want heel vaak is het gewoon niet mogelijk om in de woonkamer een fundamenteel andere, maar betere opstelling te kiezen. Wanneer ik een dergelijke situatie tegenkom bij de klant zal ik er altijd op wijzen waar de beperkende factor ligt, en tegelijkertijd trachten om het verwachtingspatroon van de klant te achterhalen en, indien nodig, bij te stellen tot een meer realistische waarde.

Navolgende stelling is een verifieerbaar gegeven:

Kwaliteitsweergave van muziek thuis
rust altijd op drie peilers tegelijkertijd:

Hardware, opstelling en akoestiek.




Succes bij het streven naar kwaliteitsweergave zit niet in aandacht voor het één en verwaarlozing van het ander, maar in het pogen om het aantal compromissen op elk van de drie gebieden zo beperkt mogelijk te houden.

Daarbij is het goed om te beseffen dat problemen die worden veroorzaakt op het ene gebied, nooit door maatregelen op een ander gebied kunnen worden opgelost.

Ofwel: opstellingsproblemen kunnen niet akoestisch opgelost worden, en akoestische problemen kunnen niet met nieuwe hardware worden opgelost (uitgezonderd met DSP ten behoeve van het elimineren van staande golfpieken, maar dat is dan weer niet direct akoestiek…).

Aandacht voor akoestiek is dus nooit zaligmakend, als in een gegeven situatie de opstelling van luidsprekers en/of luisterstoel het probleem is. Alhoewel aandacht voor akoestiek verbetering zal brengen, zal die op andere gebieden liggen en wel degelijk gunstig doorwerken in de totaliteit van de weergave, maar niet op het punt van eventuele grote problemen rondom opstelling of match van hardware.
Opstellingsproblemen hebben ofwel te maken met staande golven en ruimteresonanties, ofwel met gebrekkige ruimtelijke eigenschappen door de nabijheid van wanden. Ofwel met een combinatie van die twee. Bij een gebrekkige opstelling helpt alleen…
een betere opstelling...

Als akoestiek echter een van de gebroken of ontbrekende schakels is in een overigens fraaie en sterke ketting, kan het beslist zaligmakend zijn om er aandacht aan te schenken. De problemen die direct met akoestiek samenhangen spelen zich af op het gebied van nagalmtijd en op het gebied van reflecties. Daarvan is alleen de factor nagalmtijd goed meetbaar. Op basis van interpretatie van die metingen in combinatie met een luisterersessie kan een plan van aanpak worden uitgewerkt dat zich richt op het corrigeren van de frequentie-afhankelijke nagalmtijd, en op het beheersen van reflecties die storend zijn voor de opbouw van het ruimtelijke beeld van de weergave.

We komen dan uiteindelijk aan op een nieuw terrein, namelijk dat van de praktische aanpak van specifieke akoestische uitdagingen. U kunt er het nodige over lezen op de website van SoundScapeS.

Zie hiervoor de pagina met leesvoer:
http://www.soundscapes.nu/lectuur.html

Ik wil hier met name het artikel “De praktijk van Nagalmbeheersing” noemen, aangezien dit zeer verhelderend kan zijn om u te helpen een beter beeld te krijgen van akoestische uitdagingen in de thuissituatie.

Dit artikel is hier te vinden:
http://www.soundscapes.nu/nagalm.htm



naar boven